Kolotumba, a Greek word
Πολύ σπάνια βάζω τίτλο αμιγώς σε ξένη γλώσσα, αλλά νομίζω ότι δικαιολογείται. Βλέπετε, ενώ στο λεξιλόγιο των ευρωπαϊκών γλωσσών είναι πάμπολλες οι λέξεις ελληνικής προέλευσης, στη συντριπτική τους πλειοψηφία πρόκειται για γλωσσικά δάνεια από την κλασική ή τη μεταγενέστερη αρχαιότητα, ή έστω από τα βυζαντινά χρόνια -και βέβαια για νεολογισμούς φτιαγμένους με ελληνογενή δομικά στοιχεία του τύπου telephone. Μετρημένες είναι οι νεοελληνικές λέξεις που έχουν περάσει στα αγγλικά ή σε άλλες μεγάλες ευρωπαϊκές γλώσσες στον εικοστό και τον εικοστό πρώτο αιώνα. Συνήθως πρόκειται για πολιτισμικά δάνεια, λέξεις που περιγράφουν πράγματα της ελληνικής ζωής που εξάγονται στο εξωτερικό, κυρίως στον τομέα των τροφίμων και ποτών (moussaka, feta cheese, ouzo, retsina, gyros: να προσεχτεί ότι δεν εξετάζω την απώτερη προέλευση της λέξης) ή γενικά της διασκέδασης και του πολιτισμού (π.χ. syrtaki παλιότερα). Άλλοτε πρόκειται για λέξεις που περιγράφουν καταστάσεις και θεσμούς της ελληνικής πραγματικότητας, που (υποτίθεται ότι) δεν έχουν εύκολο αντίστοιχο στη γλώσσα υποδοχής ή απλώς για να δοθεί στην αφήγηση αυτό που λέμε κουλέρ λοκάλ. Για παράδειγμα, όταν πήγαινα στην Αγγλική Φιλολογία έβλεπα ανακοινώσεις του τύπου «Certificate for frontistirio», ίσως επειδή ήταν δύσκολο να βρεθεί η αντίστοιχη αγγλική μονολεκτική απόδοση. Μια άλλη ελληνική λέξη που εμφανίστηκε σε ρεπορτάζ του ξένου τύπου αυτή τη φορά, είναι το fakelaki. Εδώ βρισκόμαστε ανάμεσα στη δυσκολία απόδοσης και στο κουλέρ λοκάλ. Ασφαλώς ο Άγγλος έχει δεκάδες όρους για να αποδώσει τη γενική έννοια της δωροδοκίας και του δωροδοκήματος, αλλά μπορεί να βρήκε ότι σε ορισμένα συμφραζόμενα δεν του ταιριάζει κανείς -ή απλώς να ήθελε να δώσει το τοπικό χρώμα, όπως θα έγραφε baksheesh (μια λέξη που έχει λεξικογραφηθεί στα αγγλικά) αν αναφερόταν στη Μέση Ανατολή. (Παρεμπιπτόντως, το φακελάκι δεν είναι ελληνική αποκλειστικότητα. Μάλιστα, σύμφωνα με το ΛΚΝ πρόκειται για μεταφραστικό δάνειο από το ιταλικό bustarella, που θα πει ακριβώς το ίδιο, φάκελος και μέσο δωροδοκίας, παρά το γεγονός ότι οι Ιταλοί έχουν περάσει διαφωτισμό). Ευχαρίστως να συμπληρώσετε τον κατάλογο των νεοελληνικών λέξεων που πέρασαν σε ξένα κείμενα. Εννοείται ότι οι περισσότερες από αυτές τις λέξεις, όσες δεν είναι πολιτισμικά δάνεια του τύπου moussaka, είναι εφήμερα δάνεια, που δεν θα ριζώσουν στη γλώσσα υποδοχής και δεν έχουν λεξικογραφηθεί. Μια από τις λέξεις αυτές είναι και η kolotumba ή kolotoumba, όπως μεταγράφουν στα ρεπορτάζ τους την κωλοτούμπα οι Ευρωπαίοι δημοσιογράφοι που έχουν κατακλύσει τις τελευταίες εβδομάδες τη χώρα μας. Για παράδειγμα, σε προεκλογικό άρθρο της Γκάρντιαν, διαβάζουμε: And with creditors ruling out both, analysts say it will require a major kolotumba, or U-turn, on the part of the leader to avert a head-on collision. Και αν γκουγκλίσετε θα βρείτε εκατοντάδες άλλες ανευρέσεις (μπορεί να είναι και χιλιάδες), και θα πρόκειται σχεδόν πάντοτε για άρθρα αν όχι των τελευταίων τριών μηνών πάντως του τελευταίου χρόνου. Περισσότερο για κουλέρ λοκάλ χρησιμοποιεί ο Ευρωπαίος δημοσιογράφος το kolotumba. Εύκολα μπορεί να βρει αντίστοιχα, π.χ. στα αγγλικά είτε U-turn όπως είδαμε πιο πάνω, είτε το somersault που αποδίδει την κυριολεκτική σημασία του όρου. Και επειδή εδώ λεξιλογούμε και επειδή το θέμα το έχουμε συζητήσει παλιότερα, μεταφέρω εδώ (με επικαιροποίηση) κάποια κομμάτια από εκείνο το παλιό άρθρο, γραμμένο τον Φλεβάρη του 2012, πριν από τρία χρόνια -που φαίνονται πολύ περισσότερα, αν σκεφτεί κανείς ότι το άρθρο είχε γραφτεί με αφορμή τις θεαματικές μεταστροφές του Γιώργου Καρατζαφέρη, που κοντεύει ο καημένος να ξεχαστεί εντελώς -σε λίγο θα πρέπει να βάζουμε υποσημείωση όταν γράφουμε γι’ αυτόν, άσε που μάλλον δεν θα γράφουμε. Κωλοτούμπα, στην αστική αργκό μας, λέγεται η αλλαγή στάσης, γνώμης, απόψεων, ιδεών, συμπαθειών, και «κωλοτούμπας» αυτός που δεν μένει σταθερός σε φιλίες, συμπάθειες και ιδέες αλλά τις αλλάζει. Δεν είναι μόνο όρος της πολιτικής: επειδή έχω τη νοσηρή περιέργεια να διαβάζω τα σχόλια των επισκεπτών σε αθλητικούς ιστοτόπους, συναντάω πολύ συχνά φράσεις όπως: Όταν κέρδιζε σερί η ομάδα ήταν προπονηταράς ο ισπανός, τώρα που έχασε δυο παιχνίδια έγινε άχρηστος; Πόσο κωλοτούμπας είσαι, ρε παιδί μου! Αυτή η μεταφορική σημασία της λέξης «κωλοτούμπα» δεν είναι η μοναδική που έχουμε στη φρασεολογία μας για να ειρωνευτούμε ή να στιγματίσουμε την αλλαγή στάσης κάποιου. (Για να μην παρεξηγηθώ: δεν θεωρώ εξ ορισμού κατακριτέα την οποιαδήποτε αλλαγή στάσης, άποψης, κτλ.) Για να κατακρίνουμε λοιπόν τη μεταστροφή κάποιου, ή την αθέτηση υποσχέσεων, συχνά προεκλογικών, μπορούμε επίσης να πούμε ότι «έκανε γαργάρα όσα έλεγε» κι όταν ένας κατήγορος μεταστραφεί σε υμνητή, ότι «γλείφει εκεί όπου έφτυνε». Για όποιον αλλάζει συχνά στάση λέμε ότι είναι «όπου φυσάει ο άνεμος» εξού και τα αρχικά του κόμματος ΟΦΑ (αυτός είναι ΟΦΑ), έκφραση που λιγάκι έχει παλιώσει -και που άλλωστε συνήθως δεν χαρακτηρίζει πολιτικούς αλλά μάλλον απλούς πολίτες. Για όποιον συμβιβάζεται εύκολα με όλες τις καταστάσεις λέμε ότι «πάει με το δοβλέτι», ενώ μπορούμε να τον αποκαλέσουμε «χαμαιλέοντα». Ο πολιτικός που αλλάζει πολλά κόμματα λέγεται «γυρολόγος», ενώ κάποτε και «μπίστης» (δεν ξέρω αν έχει λεξικογραφηθεί). Η κωλοτούμπα, φυσικά, ετυμολογείται από την τούμπα. Στην κυριολεξία της, κωλοτούμπα είναι «ακροβατική άσκηση κατά την οποία, αφού στηριχτεί κάποιος με τα χέρια στο έδαφος, φέρνει το κεφάλι κάτω και τα πόδια ψηλά και στη συνέχεια με κατάλληλη στροφή του σώματος γυρίζει στην όρθια στάση» (ο ορισμός από το ΛΚΝ). Στα ελληνικά υπάρχουν τριών ειδών τούμπες, ή για να το πω λιγότερο παραπλανητικά, υπάρχουν τρεις ομόηχες λέξεις «τούμπα», με διαφορετική σημασία: πέρα από τη γνωστή μας τούμπα, που είναι η γυμναστική άσκηση ή απλώς το πέσιμο, η κουτρουβάλα, ή και η δουλοπρεπής υπόκλιση, έχουμε ακόμα την τούμπα της κλασικής ορχήστρας, καθώς και τον λόφο που έχει δημιουργηθεί από συσσώρευση χωμάτων. Τρεις τούμπες, που τις είπα ομόηχες και μερικοί θα διαφωνήσουν, γιατί το χάλκινο πνευστό όργανο, η τούμπα, προφέρεται tuba, όχι έρρινο, ενώ οι άλλες δυο προφέρονται έρρινες, tumba. Πάντως η τούμπα της ορχήστρας είναι δάνειο από τα ιταλικά (tuba), ίδια ρίζα με το αγγλικό tube, σωλήνας απ’ όπου και το γιουτούμπι. Η τούμπα με τη σημασία του χωματένιου λόφου είναι αντιδάνειο· το μεσαιωνικό τούμπα είναι δάνειο από το υστερολατινικό tumba (τάφος) που όμως ανάγεται στο αρχαίο τύμβος. Και ο τύμβος του Μαραθώνα, τελικά, μια τούμπα είναι, όπως και η Αμφίπολη· τέτοιοι τάφοι υπάρχουν πάρα πολλοί στην ύπαιθρο, συλημένοι βέβαια σχεδόν όλοι· πάμπολλες είναι οι διηγήσεις για χωρικούς που έσκαψαν σε τούμπες και μετά βρέθηκαν ξαφνικά πλούσιοι. Η συνηθισμένη τούμπα, της γυμναστικής και των κάθε λογής ακροβατικών, προέρχεται είτε από την τούμπα το ύψωμα είτε από το ιταλικό tombare (πέφτω) ή ίσως από τα ρουμάνικα (tumba η κουτρουβάλα) -οι γνώμες διίστανται. Καθώς η τούμπα είναι αρκετά παλιά λέξη, θα περίμενε κανείς να είναι παλιά και η κωλοτούμπα, με την κυριολεκτική τουλάχιστον σημασία της. Ωστόσο, με έκπληξη είδα ότι τα παλιότερα λεξικά, σαν του Σταματάκου, της Πρωίας ή του Δημητράκου, δεν λημματογραφούν καθόλου την κωλοτούμπα (και όχι από σεμνοτυφία διότι έχουν π.χ. τον κωλομπαρά), οπότε σκέφτομαι ότι ίσως να μην είναι και τόσο παλιά λέξη. Η αναζήτηση σε σώματα κειμένων δεν βοηθάει και πολύ· δεν βρίσκω σε εφημερίδες τη λέξη «κωλοτούμπα» (με οποιαδήποτε σημασία) πριν από τη δεκαετία του 1980 (το 1982 ή 1983 η πρώτη ανεύρεση) αλλά αυτό δεν λέει και πολλά, αφού αφενός δεν είναι και τόσο εύηχη λέξη και αφετέρου ανήκει μάλλον στο παιδικό-εφηβικό λεξιλόγιο, κι έτσι δεν θα περιμέναμε να τη δούμε σε εφημερίδες. Ακόμα και στην Αθλητική Ηχώ, που έχει λιγότερο επίσημο λεξιλόγιο από τις πολιτικές εφημερίδες, η κωλοτούμπα απουσιάζει πριν από το 1995. Αυτά για την κωλοτούμπα με την κυριολεκτική της σημασία. Και η μεταφορική σημασία; Ο χαρακτηρισμός «κωλοτούμπα» για τον πολιτικό ή άλλο ελιγμό ή τη θεαματική αλλαγή γνώμης και «ο κωλοτούμπας» για τον πολιτικό που συνηθίζει τέτοιες μεταστροφές, δεν πρέπει να είναι παλιός. Βρίσκω τις πρώτες αναφορές στα μέσα της δεκαετίας του 1990. Ίσως όχι τυχαία, στο αθλητικό ρεπορτάζ (βρίσκω π.χ. τον Οκτώβριο του 1995, σε ρεπορτάζ για τα διοικητικά της ΑΕΚ, ειρωνική αναφορά στην κωλοτούμπα του Μιχάλη Τροχανά). Μερικά χρόνια αργότερα η λέξη με τη μεταφορική σημασία έχει εδραιωθεί κι έτσι χρησιμοποιείται, ας πούμε, το 1999 από τον Γ. Πρετεντέρη (βέβαια τότε ήταν νεότερος και πιο γηπεδικός, πετούσε και μπουκάλια όπως λένε) σε άρθρο στο Βήμα. Τα πολύ τελευταία χρόνια η συχνότητα χρήσης της λέξης έχει αυξηθεί κατακόρυφα. Όχι τυχαία, η μεταφορική σημασία της λέξης «κωλοτούμπα» δεν υπάρχει στο ΛΚΝ (που βγήκε το 1998), αλλά δεν τη βρίσκω ούτε στις τρεις πρώτες εκδόσεις του λεξικού Μπαμπινιώτη -την τέταρτη έκδοση δεν την έχω, δεν περισσεύουν τα ογδοντάευρα. Το πρόσφατο Χρηστικό Λεξικό της Ακαδήμίας έχει τη μεταφορική σημασία: «ενέργεια ή δήλωση αναίρεσης προηγούμενης θέσης, άποψης ή στάσης (ως ένδειξη ασυνέπειας)». Κάποιοι, είτε ειρωνικά είτε από ευπρεπισμό, χρησιμοποιούν τη λόγια εκδοχή της τούμπας, τη λέξη κυβίστηση, που βέβαια οι περισσότεροι την έχουμε ακούσει από τους γυμναστές μας στο σχολείο. Είναι λέξη αρχαία, από το ρήμα κυβιστώ, άσχετο αν μερικοί, που έχουν μπόλικο το ευπρεπιστικό πιπέρι ώστε να το βάζουν και στα λάχανα, εξευγενίζουν περαιτέρω την κυβίστηση σε… κυβίσθηση (είναι πιο επίσημο έτσι, σκέφτονται), κάτι που είχαμε παλιότερα επισημάνει στο ιστολόγιο. Στις συζητήσεις του Διαδικτύου βλέπει κανείς και πιο εξεζητημένους όρους από την κυβίστηση, με όρους παρμένους από την ορολογία της γυμναστικής, π.χ. τριπλό αξέλ και τέτοια (δεν ξέρω καλά το θέμα, ομολογώ). Παλιότερα έλεγαν για κωλοτούμπες του Καρατζαφέρη ή του Σαμαρά (τον είχαν χαρακτηρίσει «Αντώνη Κομανέτση», φράση που πρόλαβε να την καταγράψει το slang.gr, φόρος τιμής στην ρουμάνα ολυμπιονίκισσα της γυμναστικής Νάντια Κομανέτσι, η οποία, διαβάζω στη Βικιπαίδεια, έχει δώσει το όνομά της σε κανα-δυο εντυπωσιακές φιγούρες του αθλήματος), τώρα θα πούνε για τον ΣΥΡΙΖΑ. Για την κωλοτούμπα της κυβέρνησης ΣΥΡΙΖΑ διαβάζει κανείς συνεχώς: όλοι οι αντίπαλοι της κυβέρνησης την έχουν προεξοφλήσει, όσο κι αν οι ίδιοι άνθρωποι, μία ώρα ή μία μέρα μετά τα χαιρέκακα σχόλια για κωλοτούμπα μπορεί να γράφουν ότι η επιπολαιότητα και η αδιαλλαξία της κυβέρνησης θα καταστρέψει τη χώρα. Άλλοτε η κωλοτούμπα αναμένεται, άλλοτε έχει ήδη συντελεστεί -και μάλιστα όχι μόνο μία κωλοτούμπα, αλλά πολλές, για παράδειγμα σε αυτό το άρθρο του Huffington Post η αρθρογράφος μετράει ίσαμε δέκα κωλοτούμπες αν και μάλλον το κάνει με διάθεση αποδόμησης της χρήσης του όρου. (Κι άλλοι τις μετράνε: ένας γνωστός μου που είναι με το ΚΚΕ είχε μετρήσει δέκα ή δώδεκα κωλοτούμπες στο πρώτο τριήμερο -τώρα θα έχει φτάσει σε τριψήφιο αριθμό). Τον όρο τον έχουν «οικειοποιηθεί» και οι Συριζαίοι -ο Θ. Καρτερός έγραψε στην Αυγή ένα καλογραμμένο άρθρο με τίτλο «Περιμένοντας την κωλοτούμπα«, ενώ πάλι η Αυγή χαρακτήρισε «οδηγίες… κωλοτούμπας» τις χτεσινές παραινέσεις Σουλτς προς Τσίπρα. Κατά τη γνώμη μου, τον όρο τον πολυχρησιμοποιούμε και έχει τριφτεί. Η παραμικρή αλλαγή τακτικής σε ένα επιμέρους ζήτημα ή η ιεράρχηση των θεμάτων ή και η υπαναχώρηση σε μιαν επιμέρους δέσμευση δεν είναι κωλοτούμπα αφού δεν συνεπάγεται ολοκληρωτική μεταστροφή, στροφή 180 μοιρών που λέμε (μερικοί λένε και… 360 μοιρών για να το τονίσουν ακόμα περισσότερο!) Στις διαπραγματεύσεις δίνεις και παίρνεις, δεν μπορείς να περάσεις όλες σου τις θέσεις. Προσωπικά, εύχομαι και ελπίζω να υπάρξει ένας έντιμος και αξιοπρεπής συμβιβασμός με τους εταίρους μας, και ασφαλώς δεν θα χαρακτηρίσω ‘κωλοτούμπα’ κάτι τέτοιο, αλλά αντίθετα θα το χειροκροτήσω. Και όσοι εκφράζουν φόβους ότι με την πολιτική της κυβέρνησης δημιουργείται κίνδυνος για την ευρωπαϊκή πορεία της χώρας, ας μην σπεύδουν να χαρακτηρίσουν κωλοτούμπα τη μία ή την άλλη εξαγγελία -χάνουν την αξιοπιστία τους. About these ads https://sarantakos.wordpress.com/2015/02/09/kolotumba/ https://sarantakos.wordpress.com/2015/02/09/kolotumba/ Στάλθηκε από το iPad μου ________ Orasi mailing list για την διαγραφή σας από αυτή την λίστα στείλτε email στην διεύθυνση [email protected] και στο θέμα γράψτε unsubscribe Για να στείλετε ένα μήνυμα και να το διαβάσουν όλοι οι συνδρομητές της λίστας στείλτε email στην διεύθυνση [email protected] διαβάστε τι συζητά αυτή η λίστα http://hostvis.net/mailman/listinfo/orasi_hostvis.net Για το αρχείο της λίστας http://www.mail-archive.com/[email protected]/ παλαιότερο αρχίο (έως 25/06/2011) http://www.freelists.org/archives/orasi __________ NVDA δωρεάν αναγνώστης οθώνης ένα πρόγραμμα ανοιχτού λογισμικού http://www.nvda-project.org/ __________ Για καλή Ελληνική και ξένη μουσική, Θεατρικά έργα από το ελληνικό και παγκόσμιο ρεπερτόριο επισκεφθείτε το http://www.isobitis.com ______________
